Czy energetyka jądrowa jest „zielona”? Debata w kontekście Taksonomii UE

Energetyka jądrowa a zrównoważony rozwój – to zestawienie budzi emocje wśród polityków, naukowców i ekologów. W lutym 2022 roku atom znalazł się w unijnej Taksonomii jako działalność wspierająca transformację energetyczną. Dla jednych to uznanie dla technologii niskowęglowej, dla innych – zdrada zasad zielonej polityki. Spór ten ujawnia jednak problem: jak definiować „zieloną energię”, gdy w grę wchodzą nie tylko emisje dwutlenku węgla, ale też bezpieczeństwo, odpady radioaktywne i akceptacja społeczna?

Z artykułu dowiesz się:

• Dlaczego Taksonomia UE a atom wywołują tak ostre kontrowersje w Europie?
• Jak zielona energia z atomu wypada w porównaniu z tradycyjnymi źródłami węglowymi i odnawialnymi?
• Czy dekarbonizacja energetyki może się obyć bez elektrowni jądrowych?

Atom w Taksonomii UE – kompromis czy kapitulacja?

Unijna Taksonomia określa, które działalności gospodarcze można uznać za zgodne z celami klimatycznymi. Włączenie energetyki jądrowej do tego katalogu w 2022 r. było efektem długich negocjacji i intensywnego lobbingu, zwłaszcza ze strony Francji. Paryż, gdzie atom dostarcza około 70 proc. energii elektrycznej, argumentował, że bez elektrowni jądrowych osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. jest nierealne.

Przeciwnicy – głównie Niemcy, Austria i Luksemburg – wskazywali na nierozwiązany problem składowania odpadów radioaktywnych oraz ryzyko awarii. Taksonomia UE a atom to także spór o definicje. Czy „zielone” oznacza tylko zeroemisyjne, czy też bezpieczne dla środowiska w każdym aspekcie? Kompromis ostatecznie przyjęty przez Brukselę uznaje energetykę jądrową za działalność przejściową, która wspiera dekarbonizację, ale wymaga spełnienia restrykcyjnych warunków dotyczących bezpieczeństwa i gospodarowania odpadami.

Decyzja ta ma swoje konsekwencje finansowe. Przedsiębiorstwa inwestujące w nowe reaktory mogą teraz korzystać z „zielonego” finansowania, a to obniża koszt kapitału. Jak wskazują badania Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, światowa moc zainstalowana w elektrowniach jądrowych ma wzrosnąć z obecnych 370 GW do ponad 600 GW do 2050 roku – Taksonomia może ten trend wzmocnić, przynajmniej w Europie.

Energetyka jądrowa a zrównoważony rozwój – bilans korzyści i wyzwań

Energetyka jądrowa a zrównoważony rozwój to relacja pełna napięć. Z jednej strony elektrownie atomowe emitują minimalną ilość dwutlenku węgla podczas produkcji energii – według danych Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) to zaledwie 12 gramów dwutlenku węgla na kilowatogodzinę, czyli mniej niż w przypadku energii słonecznej czy wiatrowej, jeśli uwzględni się cały cykl życia instalacji. To czyni atom skutecznym narzędziem w walce z kryzysem klimatycznym, szczególnie w krajach pozbawionych dostępu do OZE na dużą skalę.

Z drugiej strony energetyka jądrowa generuje odpady radioaktywne, które pozostają groźne przez tysiące lat. Problem ich składowania wciąż nie ma ostatecznego rozwiązania – większość krajów korzysta z tymczasowych magazynów powierzchniowych, podczas gdy budowa trwałych repozytoriów geologicznych napotyka opór społeczny i techniczne trudności. Finlandia jest jedynym krajem na świecie, który uruchomił docelowy magazyn odpadów wysokoaktywnych w Onkalo, ale projekt trwał prawie trzy dekady.

Ryzyko awarii, choć statystycznie niewielkie, pozostaje argumentem przeciwników atomu. Katastrofy w Czarnobylu (1986) i Fukushimie (2011) utrwaliły w świadomości społecznej obraz energetyki jądrowej jako potencjalnie niebezpiecznej. Nowoczesne reaktory III i III+ generacji są znacznie bezpieczniejsze – dysponują pasywnymi systemami chłodzenia, które działają bez zasilania – ale żadna technologia nie jest całkowicie odporna na błąd ludzki lub siły natury.

Zielona energia z atomu – mit czy rzeczywistość?

Czy można mówić o zielonej energii z atomu? Odpowiedź zależy od przyjętej definicji „zielonej energii”. Jeśli priorytetem jest minimalizacja emisji gazów cieplarnianych, atom spełnia kryteria. Elektrownie jądrowe pracują stabilnie przez całą dobę, niezależnie od warunków pogodowych, co czyni je wiarygodnym źródłem energii bazowej – w przeciwieństwie do farm wiatrowych czy solarnych, które wymagają systemów magazynowania lub rezerwowych źródeł konwencjonalnych.

Jeśli jednak „zielona energia” oznacza brak trwałego wpływu na środowisko, atom wypada gorzej. Wydobycie uranu wiąże się z degradacją terenów górniczych i zanieczyszczeniem wód gruntowych. Budowa elektrowni pochłania ogromne ilości betonu i stali, a sama inwestycja trwa dekadę lub dłużej – to sprawia, że jest mało elastyczna w szybko zmieniającym się krajobrazie energetycznym. Jak wskazują badania Lazard z 2023 r., koszt produkcji energii z nowych elektrowni jądrowych wynosi około 140-220 dolarów za megawatogodzinę, podczas gdy energia wiatrowa lądowa kosztuje 25-50 dolarów, a słoneczna 30-60 dolarów.

Zwolennicy atomu ripostują, że porównania te pomijają koszty stabilizacji sieci – magazyny energii i infrastruktura sieciowa potrzebna do obsługi OZE są drogie i jeszcze niedostatecznie rozwinięte. W tym kontekście zielona energia z atomu może być rozwiązaniem pomostowym, zwłaszcza w krajach, które nie mają geograficznych warunków do masowego rozwoju odnawialnych źródeł.

Dekarbonizacja energetyki. Czy bez atomu się obejdzie?

Dekarbonizacja energetyki jest niezbędna do osiągnięcia celów Porozumienia Paryskiego, ale drogi prowadzące do tego celu są różne. Niemcy postawiły na model oparty wyłącznie na odnawialnych źródłach energii, zamykając wszystkie elektrownie jądrowe do kwietnia 2023 r. To jedno z najbardziej ambitnych przedsięwzięć energetycznych w Europie – Energiewende – ale rezultaty są mieszane. Udział OZE w niemieckim miksie energetycznym przekroczył 50 proc., ale jednocześnie kraj ten wciąż opiera się na węglu i imporcie gazu, co podważa efektywność dekarbonizacji.

Francja idzie inną drogą. Prezydent Emmanuel Macron zapowiedział budowę sześciu nowych reaktorów EPR2, argumentując, że bez atomu nie uda się utrzymać niskich cen energii i jednocześnie zredukować emisji. Francuski miks energetyczny, zdominowany przez atom, emituje około 50 gramów dwutlenku węgla na kilowatogodzinę – to jeden z najniższych wskaźników w Europie, znacznie lepszy niż w Niemczech (ok. 350 gramów). Dane te potwierdzają, że energetyka jądrowa może być efektywnym narzędziem dekarbonizacji, jeśli jest odpowiednio zarządzana.

Czy dekarbonizacja energetyki jest możliwa bez atomu? Scenariusze Międzynarodowej Agencji Energetycznej sugerują, że tak – ale wymaga to masowych inwestycji w OZE, magazyny energii, sieci przesyłowe i efektywność energetyczną. Koszty takiej transformacji mogą być wysokie, a czas realizacji długi. Atom oferuje szybszą ścieżkę redukcji emisji, ale wiąże się z wyzwaniami społecznymi, politycznymi i finansowymi, których nie można ignorować.

Społeczne i polityczne wymiary debaty

Debata wokół energetyki jądrowej wykracza poza argumenty techniczne i ekonomiczne. Społeczna akceptacja atomu jest zróżnicowana geograficznie – w Skandynawii i Europie Zachodniej przeważa sceptycyzm, podczas gdy w Europie Środkowo-Wschodniej budowane są nowe reaktory. Polska planuje budowę elektrowni jądrowej w Choczewie, co ma być częścią strategii dywersyfikacji źródeł energii i odejścia od węgla.

Ekologiczne organizacje pozarządowe, takie jak Greenpeace, konsekwentnie sprzeciwiają się atomowi, argumentując, że energia jądrowa hamuje rozwój prawdziwie odnawialnych źródeł. Z kolei naukowcy, w tym część klimatologów, wskazuje, że bez atomu osiągnięcie neutralności klimatycznej będzie trudniejsze, droższe i bardziej czasochłonne. Jak wskazują badania MIT Energy Initiative, scenariusze bez energetyki jądrowej wymagają podwojenia tempa instalacji OZE oraz masowego rozwoju technologii magazynowania energii, co może nie być realistyczne w krótkim horyzoncie czasowym.

Europejski Zielony Ład stawia przed Unią Europejską ambitne cele redukcji emisji – minus 55 proc. do 2030 r. i neutralność klimatyczna do 2050 r. Realizacja tych celów wymaga technologicznego pragmatyzmu, a nie ideologicznych podziałów. Spór o atom w Taksonomii pokazuje, że definicje zrównoważonego rozwoju wciąż ewoluują i że nie ma jednego, uniwersalnego rozwiązania dla wszystkich krajów.

NAJWAŻNIEJSZE WNIOSKI

1. Energetyka jądrowa została włączona do Taksonomii UE jako działalność przejściowa wspierająca dekarbonizację, co otworzyło atomowi dostęp do zielonego finansowania – decyzja ta podzieliła Europę na zwolenników pragmatyzmu energetycznego i obrońców ściśle rozumianych zasad ekologicznych.
2. Atom emituje minimalną ilość dwutlenku węgla podczas produkcji energii, ale generuje odpady radioaktywne i wiąże się z ryzykiem awarii – co czyni go technologią skuteczną klimatycznie, lecz kontrowersyjną środowiskowo i społecznie.
3. Dekarbonizacja energetyki jest możliwa bez atomu, ale wymaga masowych inwestycji w odnawialne źródła energii, magazyny i infrastrukturę sieciową – atom oferuje szybszą ścieżkę redukcji emisji, choć nie jest wolny od wyzwań ekonomicznych i politycznych.

Przemysław Chimczak-Bratkowski

Akademia ESG to największa w Polsce baza wiedzy o ESG. Inspirujemy do wdrażania zrównoważonych praktyk, stając się miejscem pierwszego wyboru dla każdego, szukającego najlepiej przygotowanych informacji na temat ESG. E-mail: p.chimczak@akademiaesg.pl

Napisz do nas