Czy polski sektor budowlany jest gotowy na rewolucję cyfrowych danych środowiskowych?

Informacje o wpływie klimatycznym materiałów budowlanych są często rozproszone, niedostępne lub po prostu nieaktualne. Tymczasem od 2027 r. w życie wchodzą regulacje, które mają uporządkować ten chaos – cyfrowe paszporty produktów obiecują, że wszystkie dane środowiskowe będą dostępne po zeskanowaniu kodu QR na opakowaniu. Czy to koniec manualnego przeszukiwania dokumentacji, czy kolejny wymóg, który branża obejdzie?

Z artykułu dowiesz się:

• Jak cyfrowe paszporty produktów zmienią dostęp do danych środowiskowych?
• Dlaczego platformy porównujące ślad węglowy nie są jeszcze powszechnie wykorzystywane?
• Jakie technologie wspierają projektantów w uzyskiwaniu certyfikacji BREEAM i LEED?

Cyfrowe paszporty produktów. Rewolucja w przejrzystości danych

Rozporządzenie Unii Europejskiej 2024/3110 wprowadza obowiązek stosowania cyfrowych paszportów produktów (DPP) dla wyrobów budowlanych. Od 2025 r. producenci będą musieli udostępniać ustrukturyzowane dane o parametrach środowiskowych swoich materiałów – od emisji dwutlenku węgla w fazie produkcji po możliwości recyklingu. DPP to nie kolejny dokument PDF do pobrania, ale żywy zapis informacji dostępny przez cały cykl życia produktu. Kod QR na opakowaniu przekieruje do bazy zawierającej deklaracje właściwości użytkowych, wskaźniki wpływu klimatycznego i skład materiałowy. System zapewnia bezpłatny dostęp bez rejestracji i gwarantuje trwałość danych przez minimum 10 lat. To odpowiedź na problem, z którym zmaga się dziś większość architektów – ręczne przeszukiwanie dokumentacji technicznej i próby weryfikacji wiarygodności źródeł.

Implementacja DPP niesie jednak za sobą wyzwania. Producenci muszą wypracować wspólny słownik danych oparty na buildingSMART Data Dictionary i wdrożyć systemy zarządzania informacją o produktach (PIM). Dla małych przedsiębiorstw to istotna inwestycja w infrastrukturę IT, której zwrot pojawi się dopiero w perspektywie kilku lat. Część firm może zdecydować się na outsourcing – skorzystanie z zewnętrznych platform, które będą hostować i udostępniać dane przez API. Ta druga opcja jest prostsza organizacyjnie, ale wiąże się z utratą pełnej kontroli nad informacjami o własnych produktach.

Narzędzia LCA jako element decyzyjny

Ocena cyklu życia (Life Cycle Assessment) przestała być domeną specjalistycznych instytutów badawczych. Narzędzia takie jak SimaPro, GaBi czy Open LCA są już dostępne dla projektantów i kosztorysantów, choć różnią się zakresem funkcji i stopniem skomplikowania:

• SimaPro oferuje największą szczegółowość modeli i jest preferowany przez duże przedsiębiorstwa produkcyjne;
• GaBi dysponuje najbardziej rozbudowanymi bazami danych przemysłowych i integruje się z systemami ERP;
• OpenLCA to rozwiązanie open source, popularne wśród startupów i firm rozpoczynających przygodę z analizami środowiskowymi.

\Wszystkie opierają się na normie ISO 14040-14044. Dzięki temu możliwe jest porównywanie wyników, ale dostęp do wiarygodnych danych pozostaje problemem.

Bazy danych takie jak ecoinvent czy Industry Data zawierają tysiące profili materiałów, ale ich europejski charakter oznacza, że nie zawsze odzwierciedlają specyfikę polskiego rynku. Gdy projektant szuka wpływu lokalnie produkowanej ceramiki budowlanej, często musi polegać na danych ogólnych lub samodzielnie zbierać informacje od producenta. Brakuje ogólnopolskiej branżowej bazy danych, która łączyłaby parametry środowiskowe z informacjami o dostępności i cenie materiałów. Inicjatywa FoCA (Free Off Carbon Architecture) prowadzona przez Polską Radę Budownictwa Zrównoważonego jest próbą wypełnienia tej luki, ale wymaga rozszerzenia zarówno pod względem liczby produktów, jak i integracji z systemami zamówień publicznych.

Automatyzacja obliczeń śladu węglowego na etapie budowania kosztorysów mogłaby zmienić sposób podejmowania decyzji. Dziś kosztorysant wpisuje pozycje do systemu takiego jak Norma Pro czy RMS Infocenbud, ale nie otrzymuje informacji o emisjach związanych z wybranymi materiałami. Gdyby platformy te były zintegrowane z bazami LCA przez API, każdy wybór materiału generowałby natychmiastową informację o wpływie klimatycznym. Inwestor mógłby porównać dwa warianty – tańszy z wyższą emisją i droższy z mniejszym śladem – i podjąć decyzję świadomie.

Platformy porównawcze i ich ograniczenia

EC3 Tool (Embodied Carbon in Construction Calculator) to bezpłatne narzędzie opracowane przez Building Transparency i Carbon Leadership Forum. Zawiera ponad 3 tysiące zweryfikowanych deklaracji środowiskowych produktu (EPD) i pozwala porównać emisje dwutlenku węgla w fazie produkcji materiałów. Metodologia quintile dzieli produkty na pięć grup – od tych o najniższej emisji po te najbardziej emisyjne w danej kategorii. Projektant może przesłać budżet materiałów z kosztorysu lub modelu BIM i uzyskać raport, który wskaże, gdzie leży największy potencjał redukcji emisji. Problem w tym, że EC3 koncentruje się głównie na rynku amerykańskim i częściowo europejskim. Polska reprezentacja w bazie jest nikła. Praktyczne zastosowanie narzędzia dla krajowych inwestycji jest więc mocno ograniczone.

FoCA, polska platforma pod egidą PLGBC, stara się odpowiedzieć na lokalne potrzeby. Skupia się na fazie A1-A3 cyklu życia budynku (produkcja materiałów) i oferuje kalkulator śladu węglowego wraz z bazą materiałów dostępnych na polskim rynku. To pierwsze podejście do standaryzacji dostępu do danych środowiskowych w naszym kraju. Platforma ma szansę pełnić rolę ogólnopolskiej bazy referencyjnej, jeśli rozwinie się w kierunku integracji z systemami certyfikacji takich jak BREEAM czy LEED. Na razie brakuje jednak danych o cenach i rzeczywistej dostępności produktów u dystrybutorów – informacji niezbędnych dla kosztorysantów i kierowników budów.

Transparency Catalog, działający jako rozszerzenie EC3, to katalog producentów materiałów o niskiej emisji węgla. Klasyfikuje produkty według Master Format Division i wizualizuje pozycję każdego materiału w quintile emisji. Bezpośredni link do cyfrowych EPD i danych kontaktowych producenta ma ułatwić projektantom znalezienie alternatyw o mniejszym wpływie klimatycznym. Wyzwaniem pozostaje jednak niechęć części dostawców do dzielenia się danymi – firmy wskazują ten problem jako barierę w realizacji strategii ESG.

Integracja z certyfikacją budynków

Systemy certyfikacji BREEAM i LEED wymagają od projektantów dokumentowania wpływu środowiskowego wybranych materiałów. BREEAM w kategorii „Materiały” przyznaje punkty za stosowanie produktów z deklaracjami EPD obejmującymi pełen cykl życia. LEED preferuje materiały z zawartością surowców wtórnych i lokalne źródła dostaw, które redukują emisje związane z transportem. Oba standardy są de facto mechanizmem wymuszającym przejrzystość – bez rzetelnych danych środowiskowych trudno uzyskać wysokie oceny certyfikacyjne. Problem w tym, że projektanci wciąż manualnie przeszukują dostępne EPD i samodzielnie mapują je na punkty w systemach certyfikacji.

Narzędzie One Click LCA, oparte na chmurze, oferuje integrację z modelami BIM i automatyczne raportowanie zgodności z wymogami certyfikacyjnymi. Projektant pracujący w Revit czy ArchiCAD może przesłać model budynku, a system przetworzy dane o materiałach i wygeneruje raport dla BREEAM lub LEED. To oszczędza tygodnie pracy i redukuje ryzyko błędów wynikających z ręcznego przepisywania informacji. W Polsce takie rozwiązania są wciąż niszowe – 46 proc. firm w budownictwie nie korzysta z żadnej platformy wymiany danych, a wiele organizacji nie wykorzystuje w pełni posiadanego oprogramowania, jak wynika z ankiety przeprowadzonej w ramach projektu rządowego „Cyfryzacja procesu budowlanego w Polsce”.

Standard IFC 4.1 wprowadza interfejs IFCXML do dwukierunkowej wymiany danych między modelami BIM a narzędziami LCA. Oznacza to, że wyniki analiz środowiskowych mogą wrócić do modelu budynku i stać się jego integralną częścią – widoczną dla wszystkich uczestników procesu projektowego. To krok w stronę prawdziwej współpracy opartej na wspólnym dostępie do wiedzy. Wyzwaniem pozostaje brak polskich pluginów do popularnych narzędzi BIM i niedostateczna liczba szkoleń dla użytkowników niebędących specjalistami LCA.

Producenci i problem z dostępnością danych

Deklaracje środowiskowe produktu (EPD) są fundamentem dla cyfrowych paszportów i platform porównawczych, ale ich dostępność w Polsce wciąż nie jest powszechna. Norma PN-EN 15804+A2, obowiązująca od lipca 2022 r., określa metodologię tworzenia EPD dla wyrobów budowlanych. Producent musi przeprowadzić analizę LCA, zweryfikować ją przez jednostkę notyfikowaną i zarejestrować dokument w europejskiej platformie ECO-Platform. To procedura kosztowna i czasochłonna – dla małych firm często nieopłacalna bez wyraźnego sygnału rynkowego, że EPD stanie się wymogiem zamówień publicznych lub warunkiem dostępu do projektów certyfikowanych.

Zmienione rozporządzenie o wyrobach budowlanych (newCPR) wprowadzi obowiązek zawierania w deklaracjach właściwości użytkowych informacji o emisji dwutlenku węgla i klasach efektywności środowiskowej. To ważny moment – producenci, którzy dotąd traktowali EPD jako dobrowolną inicjatywę marketingową, będą musieli dostosować procesy produkcyjne do wymogów raportowania. Wyzwaniem jest zbieranie danych pierwotnych z linii produkcyjnych – wiele zakładów nie prowadzi systematycznego monitoringu zużycia energii czy wody w rozbiciu na poszczególne produkty.

Ryzyko greenwashingu rośnie wraz z presją rynku na „zielone” deklaracje. Niezweryfikowane twierdzenia o niskiej emisji, niekompletne dane (pomijające fazę transportu czy utylizacji) czy brak przejrzystości w metodologii obliczeń podważają zaufanie do całego systemu. Rozwiązaniem jest wymóg weryfikacji przez jednostkę notyfikowaną i rejestracja w ECO-Platform, która standaryzuje format i zakres informacji.

NAJWAŻNIEJSZE WNIOSKI

1. Cyfrowe paszporty produktów wprowadzą ustandaryzowany format danych środowiskowych, ale wdrożenie wymaga od producentów inwestycji w systemy IT i strukturyzację informacji – dla małych firm to istotna bariera finansowa i organizacyjna.
2. Brak ogólnopolskiej bazy danych wyrobów budowlanych z parametrami środowiskowymi, cenami i dostępnością spowalnia adopcję narzędzi LCA w codziennej praktyce projektowej – inicjatywy takie jak FoCA mają potencjał, ale wymagają rozszerzenia i integracji z systemami zamówień.
3. Integracja platform porównawczych z modelami BIM i systemami certyfikacji BREEAM czy LEED może zautomatyzować proces wyboru materiałów, ale sukces zależy od dostępności lokalnych danych EPD i gotowości branży do dzielenia się informacjami o gospodarce obiegu zamkniętego.

Marta Maj

Od ponad 10 lat zajmuję się wszystkim, co związane z contentem. Moje doświadczenie w pracy dziennikarskiej i wrodzona ciekawość tworzą zgrany duet, który pozwala mi tworzyć artykuły, które przeczyta i laik, i ekspert. Dodatkowo zajmuję się korektą tekstów – przecinki, strzeżcie się! E-mail: m.maj@akademiaesg.pl

Napisz do nas